Các món ăn lễ hội Việt Nam — Tết, Trung Thu, Rằm

Ẩm thực lễ hội Việt Nam là công việc của cả gia đình

Ẩm thực ở Việt Nam hiếm khi là việc một người tự mình làm, và điều này thể hiện rõ nhất trong các dịp lễ hội. Trong những ngày trước Tết hoặc Trung Thu, các gia đình đa thế hệ tụ tập trong những căn bếp nhỏ, với bà-grandma chỉ đạo con cái trưởng thành, những người lại hướng dẫn các thiếu niên. Mỗi người được giao một nhiệm vụ cụ thể — rửa lá, ngâm gạo nếp, vớt bọt mỡ từ nồi đang ninh. Món ăn mang ý nghĩa biểu tượng: hình dáng nhất định báo hiệu sự thịnh vượng, nguyên liệu nhất định xua đuổi vận xui, và hành động cùng nhau chế biến chúng củng cố các mối liên kết gia đình, thứ có thể bị phai nhạt trong suốt cả năm.

Đối với du khách, điều này có giá trị thực tiễn. Trong các dịp lễ lớn, phiên bản Việt Nam mà bạn thấy vào những ngày bình thường tạm thời biến mất. Các cửa hàng đóng cửa, đường phố vắng tanh, và các bữa ăn trở thành những sự kiện diễn ra trong nhà, không phải trong nhà hàng. Hiểu được các gia đình đang ăn gì — và tại sao — giúp bạn hiểu về kỳ nghỉ thay vì chỉ đơn thuần là tránh né nó.

Tết — Tết Nguyên Đán

Tết Nguyên Đán diễn ra vào ngày đầu tiên của lịch âm, thường là vào cuối tháng Giêng hoặc đầu tháng Hai. Đây là lễ hội quan trọng nhất trong năm của người Việt, và việc chuẩn bị món ăn bắt đầu từ nhiều ngày trước đó. Để hiểu đầy đủ về ý nghĩa của kỳ nghỉ này vượt ra ngoài ẩm thực, hãy xem lễ hội và Tết.

Bữa cơm chính trong đêm Tất Niên thường bao gồm:

• Thịt kho trứng — thịt ba chỉ và trứng gà luộc chín được hầm chậm trong nước dừa và nước mắm. Món này được làm với số lượng lớn vì có thể bảo quản được nhiều ngày và được ăn trong suốt kỳ nghỉ.
• Canh khổ qua — canh khổ qua, đặc biệt phổ biến ở miền Nam. "Khổ qua" có nghĩa đen là "khổ qua" (khổ qua hết), và món ăn này được dùng như một lời cầu mong cho những khó khăn sẽ qua đi trong năm mới.
• Dưa hành / dưa kiệu — hành tím muối chua (miền Bắc) hoặc củ kiệu muối chua (miền Nam), được phục vụ như một điểm nhấn sắc nét để cân bằng độ ngậy của các món thịt kho.
• Xôi gấc — gạo nếp nấu với quả gấc, làm cho xôi có màu đỏ rực. Màu đỏ báo hiệu may mắn.
• Giò / chả — giò lụa Việt Nam, được thái lát và phục vụ nguội.

Các gia đình ở miền Bắc và miền Nam chuẩn bị các mâm cỗ hơi khác nhau, nhưng logic chung vẫn giống nhau: các món giàu dinh dưỡng, được bảo quản hoặc nấu lâu, có thể nuôi sống một hộ gia đình trong ba ngày mà không cần nấu nướng thêm nhiều.

Bánh chưng (miền Bắc) so với bánh tét (miền Nam)

Hai loại bánh này là món ăn Tết biểu tượng nhất và là ví dụ rõ ràng nhất về sự khác biệt trong nhà bếp giữa miền Bắc và miền Nam Việt Nam dù cùng chung một dịp lễ.

Bánh chưng có hình vuông, được làm ở Hà Nội và miền Bắc. Gạo nếp, đậu xanh và thịt mỡ được xếp lớp và gói chặt trong lá dong, sau đó luộc trong tám đến mười giờ. Hình vuông truyền thống tượng trưng cho mặt đất.

Bánh tét có hình trụ, là phiên bản miền Nam. Nhân bánh tương tự — gạo nếp, đậu xanh, thịt mỡ — nhưng được cuộn thành hình trụ bằng lá chuối và buộc bằng dây. Các biến thể ngọt nhân chuối hoặc khoai môn cũng rất phổ biến.

Cả hai đều đặc và no bụng. Khi thái lát và phục vụ ở nhiệt độ phòng cùng với đồ muối chua, chúng là món ăn mang tính nghi lễ hơn là món ăn nhẹ thu hút đám đông. Người nước ngoài thường thấy chúng nhạt nhẽo vào lần đầu tiên; các gia đình Việt Nam ăn chúng với nước mắm để chấm.

Việc mua chúng khá đơn giản: các quầy hàng đường phố bán cả hai loại từ giữa tháng Giêng trở đi. Một chiếc bánh chưng hoặc bánh tét tiêu chuẩn có giá khoảng 30.000–80.000 VND tùy thuộc vào kích thước và nhân, mặc dù giá cả thay đổi theo từng vùng.

Mứt Tết — trái cây và rễ cây đường hóa

Mỗi gia đình đều bày khay mứt Tết trong dịp lễ — một bộ sưu tập các loại kẹo đường hóa và khô mà khách mời thưởng thức trong suốt thời gian ghé thăm. Các loại phổ biến bao gồm:

• Gừng đường hóa (mứt gừng)
• Hạt sen đường hóa (mứt sen)
• Quất đường hóa (mứt tắc)
• Dừa nạo khô (mứt dừa), đôi khi có màu hồng hoặc xanh
• Cà rốt và bí đao đường hóa

Mứt được bán trong các túi hỗn hợp và hộp quà từ cuối tháng Mười Hai trở đi. Chúng không quá ngọt theo tiêu chuẩn phương Tây và có độ dai đặc trưng. Để tìm hiểu thêm về các món ngọt Việt Nam nói chung, hãy xem Món tráng miệng Việt Nam và bánh.

Trung Thu — bánh trung thu

Lễ hội Trung Thu (Tết Trung Thu) diễn ra vào ngày 15 tháng Tám âm lịch — thường là vào tháng Chín. Đây chủ yếu là lễ hội của trẻ em, với các cuộc diễu hành đèn lồng và múa sư tử, nhưng món ăn chính là bánh trung thu.

Bánh trung thu Việt Nam khác với bánh của Trung Quốc. Chúng có hai kiểu chính:

• Bánh nướng — được nướng, với lớp vỏ vàng nâu và nhân đặc. Các loại nhân phổ biến bao gồm nhân hạt sen, đậu xanh, thập cẩm (trái cây và hạt hỗn hợp) và lòng đỏ trứng.
• Bánh dẻo — không nướng, làm từ bột gạo nếp đã nấu chín và siro lạnh. Kết cấu mềm và hơi dính; lớp vỏ màu trắng. Chúng dễ hỏng hơn so với bánh nướng.

Bánh trung thu cao cấp từ các tiệm bánh nổi tiếng ở Hà Nội hoặc Sài Gòn có thể có giá từ 100.000–400.000 VND mỗi chiếc và thường được tặng trong các hộp trang trí công phu. Các phiên bản siêu thị giá rẻ thì rẻ hơn nhiều. Hầu hết đều rất ngọt và rất đậm đà — một phần tư chiếc bánh trung thu là khẩu phần hợp lý.

Vu Lan — tháng ăn chay

Lễ Vu Lan (Rằm tháng Bảy) diễn ra vào tháng Bảy âm lịch, thường là vào tháng Tám. Đây là dịp của Phật giáo để tưởng nhớ tổ tiên và thể hiện lòng hiếu thảo. Nhiều người Việt — không chỉ những người theo Phật giáo — ăn chay hoàn toàn (ăn chay) vào ngày mùng một và ngày rằm hàng tháng âm lịch, và trong tháng Bảy, thực hành này càng trở nên mạnh mẽ hơn.

Ẩm thực chay Việt Nam tinh tế hơn nhiều so với tên gọi gợi ý. Các món chay mô phỏng kết cấu của thịt bằng cách sử dụng đậu phụ, mì căn, nấm và mít. Các bữa tiệc chay đầy đủ thường diễn ra ở các chùa và trong nhà trong giai đoạn này.

Đối với bất kỳ ai đã tò mò về việc ăn thuần chay ở Việt Nam, tháng Bảy âm lịch là thời điểm lý tưởng để khám phá các nhà ăn chùa và các nhà hàng chay chuyên biệt. Bài Khám phá sâu về ăn chay và thuần chay bao gồm các lựa chọn quanh năm.

Ẩm thực kỷ niệm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương

Giỗ Tổ Hùng Vương (ngày 10 tháng Ba âm lịch) tưởng niệm các Vua Hùng huyền thoại, những người cha khai sinh ra Việt Nam. Đây là ngày lễ quốc gia. Món ăn nghi lễ là bánh chưng và bánh dày — những chiếc bánh gạo nếp tròn màu trắng tượng trưng cho bầu trời, kết hợp biểu tượng với bánh chưng vuông tượng trưng cho mặt đất. Các lễ vật cúng được thực hiện tại Đền Hùng ở tỉnh Phú Thọ, và các lễ vật tương tự xuất hiện tại các bàn thờ gia tiên trên cả nước.

Cấu trúc tiệc cưới ngày cưới

Tiệc cưới Việt Nam (tiệc cưới) theo một trình tự dễ nhận biết. Khách mời thường được phục vụ một đĩa nguội — rau muối, pate, thịt quay — trước khi các món nóng được phục vụ theo từng đợt. Hãy chuẩn bị tinh thần cho món súp, một con vật quay hoặc kho nguyên con (thường là vịt hoặc lợn sữa ở miền Nam, gà ở miền Bắc), rau xào, cơm chiên hoặc mì, và đĩa trái cây để kết thúc.

Các đám cưới ở vùng nông thôn thường được tổ chức tại nhà gia đình trong nhiều ngày. Đám cưới ở đô thị sử dụng các phòng tiệc chuyên dụng. Khách mời mang phong bì tiền; số tiền này bao gồm chi phí bữa ăn cho mỗi người và được coi là sự đáp lại. Đến dự đám cưới Việt Nam và ăn uống mà không đóng góp quà tặng sẽ bị chú ý.

Ẩm thực tang lễ và tổ tiên

Tại các đám tang và ngày giỗ, các gia đình chuẩn bị một bữa ăn đầy đủ và đặt lên bàn thờ trước khi khách mời tụ tập ăn. Logic là người đã khuất chia sẻ bữa ăn trong tinh thần. Các món ăn trên bàn thờ thường giống với nấu ăn hàng ngày — cơm, canh, món xào — mặc dù một số gia đình tuân theo phong tục vùng miền hoặc tôn giáo hạn chế sự lựa chọn.

Khách mời ăn sau khi các phần nghi lễ đã được dâng lên. Món ăn có phong cách bình thường nhưng dịp lễ thì trang trọng. Nói chuyện lớn tiếng, cười đùa hoặc tỏ ra không quan tâm tại một buổi giỗ được coi là thiếu tôn trọng.

Nơi trải nghiệm ẩm thực lễ hội như một người nước ngoài

Hầu hết ẩm thực lễ hội diễn ra trong nhà, không phải ở các địa điểm công cộng. Các lựa chọn thực tiễn cho du khách:

• Chợ Tết ở Hà Nội (chợ hoa Hàng Lược) và Thành phố Hồ Chí Minh (phố đi bộ Nguyễn Huệ) bán bánh chưng, mứt và đồ ăn vặt ngày lễ trong hai tuần trước Tết.
• Nhà ăn chùa trong dịp Vu Lan phục vụ các bữa chay đầy đủ, thường là miễn phí hoặc một khoản đóng góp nhỏ.
• Quầy hàng đường phố Trung Thu xuất hiện khắp nơi trong tháng Chín bán bánh trung thu, đèn lồng và đồ ăn vặt theo mùa.
• Các lớp học nấu ăn tại Hội AnHội An (Hoi An)hoy ahnUNESCO World Heritage ancient town in Quảng Nam province, famed for its lantern-lit old quarter and tailor shops. và Hà Nội đôi khi bao gồm các công thức món ăn lễ hội trong mùa liên quan — đáng để kiểm tra trước nếu bạn muốn có trải nghiệm thực tế.
• Nhà nghỉ homestay là con đường trực tiếp nhất. Nếu bạn đang ở cùng một gia đình Việt Nam trong bất kỳ dịp lễ lớn nào, bạn gần như chắc chắn sẽ được tham gia vào việc chuẩn bị bữa ăn và chính bữa ăn đó.

Việc đến Việt Nam trong một dịp lễ lớn và mong đợi các nhà hàng hoạt động bình thường là một sai lầm phổ biến. Hãy lên kế hoạch cho logistics ăn uống trước kỳ nghỉ Tết cụ thể — hầu hết các quán ăn đường phố và nhà hàng nhỏ đóng cửa ít nhất ba ngày, đôi khi lâu hơn.

Liên quan

• Lễ hội và Tết — hướng dẫn đầy đủ
• Món tráng miệng Việt Nam và bánh
• Khám phá sâu về ăn chay và thuần chay
• Hướng dẫn đồ ăn đường phố
• Sự khác biệt về ẩm thực vùng miền — Bắc vs Nam