Lê Lợi (Lê Thái Tổ): người sáng lập nhà Lê sơ

Lê Lợi là một trong số ít những nhân vật mà học sinh Việt Nam được học về trước hầu hết mọi thứ khác trong lịch sử dân tộc. Là một địa chủ địa phương từ Thanh Hóa, ông đã dành mười năm chiến đấu trong một cuộc chiến tranh du kích chống lại sự chiếm đóng của Trung Quốc, và kết thúc sự nghiệp của mình với danh hiệu Hoàng đế Lê Thái Tổ, người sáng lập ra một triều đại sẽ cai trị, với những gián đoạn, trong khoảng 360 năm. Câu chuyện của ông cũng gắn liền với một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất của Việt Nam, đó là câu chuyện về một thanh gươm thần được trả lại cho một con rùa vàng giữa hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội.

Bối cảnh

Vào đầu thế kỷ 15, Việt Nam đã đánh mất nền độc lập mà nước này đã có dưới thời nhà Trần. Nhà Minh của Trung Quốc xâm lược vào năm 1406 với cái cớ khôi phục một hoàng tử nhà Trần bị phế truất, sau đó đơn giản là sáp nhập đất nước, tái tổ chức nó thành tỉnh Giao Chỉ của Trung Quốc vào năm 1407. Các quan chức nhà Minh áp đặt mức thuế nặng, lao động cưỡng bức và các chính sách đồng hóa văn hóa, bao gồm việc phá hủy các văn bản Việt Nam và áp đặt trang phục và phong tục Trung Quốc. Các phong trào kháng chiến đã nổi dậy và bị đàn áp trong suốt thập niên 1410, khiến dân chúng kiệt sức và tầng lớp quý tộc cũ bị tan rã hoặc chết chóc.

Lê Lợi sinh năm 1385 (một số nguồn cho là năm 1384) tại Lam Sơn, một vùng núi thuộc tỉnh Thanh Hóa ngày nay. Ông xuất thân từ một gia đình địa phương có thế lực chứ không phải từ triều đình hoàng gia cũ, điều này, theo hầu hết các tài liệu, khiến ông trở thành một nhân vật thống nhất dễ được chấp nhận hơn so với một trung thành với nhà Trần. Các quan chức nhà Minh được cho là đã đề nghị cấp cho ông chức quan; ông được cho là đã từ chối và thay vào đó sử dụng tài sản của mình để bí mật thu thập vũ khí và đồng minh.

Khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu

Năm 1418, Lê Lợi phất cờ tại Lam Sơn và tự xưng là Bình Định Vương. Những năm đầu của cuộc khởi nghĩa đầy khó khăn. Lực lượng của ông nhỏ bé, thường bị áp đảo về số lượng và liên tục phải rút lui vào các vùng núi thuộc khu vực biên giới Thanh Hóa và Nghệ An ngày nay. Các bộ sử Việt Nam mô tả nhiều thảm kịch suýt xảy ra, bao gồm những giai đoạn mà quân đội của ông sống sót chủ yếu nhờ vào việc hái lượm và những trường hợp các tướng lĩnh trung thành hy sinh bản thân để ông có thể thoát khỏi vòng vây.

Một bước ngoặt đã đến với sự gia nhập của Nguyễn Trãi, một nhà nho và nhà chiến lược whose cha đã bị bắt làm tù binh sang Trung Quốc. Nguyễn Trãi được ghi nhận là người định hình phần lớn chiến lược chính trị và ngoại giao của cuộc nổi dậy, bao gồm các tuyên ngôn nhằm thu phục lòng dân và, trong một số tài liệu, các hoạt động tâm lý nhằm làm suy giảm tinh thần của các đồn binh nhà Minh. Các nhà sử học thường coi ông là người gần nhất với vai trò chiến lược gia trưởng của cuộc khởi nghĩa, làm việc cùng với sự lãnh đạo quân sự của Lê Lợi.

Chiến thắng và sự thành lập nhà Hậu Lê

Từ khoảng năm 1424, chiến dịch chuyển sang thế tấn công, tiến vào Nghệ An trước khi quét ngược về phía bắc. Giai đoạn quyết định diễn ra vào năm 1427, khi lực lượng của Lê Lợi đã tiêu diệt một đội quân cứu viện lớn của nhà Minh tại trận Chi Lăng–Xương Giang, một thất bại nghiêm trọng đến mức triều đình nhà Minh đồng ý rút các đồn binh còn lại thay vì gửi thêm viện binh. Năm 1428, sau khoảng một thập kỷ chiến đấu, lực lượng nhà Minh cuối cùng đã rời khỏi Việt Nam.

Lê Lợi tự xưng hoàng đế vào năm 1428, lấy hiệu là Lê Thái Tổ và thành lập những gì các nhà sử học gọi là nhà Hậu Lê, để phân biệt nó với nhà Tiền Lê ngắn ngủi hơn vào thế kỷ 10. Nguyễn Trãi được ghi nhận là người soạn thảo Bình Ngô Đại Cáo, một văn kiện nền tảng của văn học chính trị Việt Nam, trong đó khung cảnh chiến thắng như một sự khôi phục lại một nền văn hóa có phẩm giá ngang hàng với Trung Quốc. Nhà Hậu Lê sau đó trở thành triều đại cai trị lâu dài nhất trong lịch sử Việt Nam, mặc dù quyền lực thực sự đã chuyển sang tay các chúa Trịnh và chúa Nguyễn trong phần lớn thời gian tồn tại của nó, một giai đoạn được đề cập chi tiết hơn trong bài viết về nhà Nguyễn.

Truyền thuyết về thanh gươm và hồ Hoàn Kiếm

Truyền thuyết nổi tiếng nhất gắn liền với Lê Lợi là câu chuyện về một thanh gươm thần. Theo truyền thống dân gian, một ngư dân (trong một số phiên bản, chính là Lê Lợi) đã tìm thấy lưỡi gươm trong lưới, và chuôi gươm sau đó được phát hiện riêng biệt; khi ghép lại, hai phần khớp với nhau hoàn hảo. Thanh gươm, được cho là do Thần Kim Quy ban, đã hỗ trợ chiến dịch của Lê Lợi chống lại nhà Minh. Sau khi chiến tranh kết thúc, câu chuyện kể rằng khi đang chèo thuyền trên một hồ nước tại Thăng Long (tên gọi lịch sử của Hà Nội), một con rùa vàng khổng lồ nổi lên từ mặt nước và yêu cầu trả lại thanh gươm, sau đó hồ được đổi tên thành Hoàn Kiếm, có nghĩa là "Hồ Gươm Đã Trả Lại".

Truyền thuyết này không có tài liệu contemporaneous đáng tin cậy nào và nên được coi là dân gian hơn là lịch sử, nhưng nó vẫn là một trong những câu chuyện được kể rộng rãi nhất trong văn hóa Việt Nam, và nó là trung tâm lý do tại sao hồ Hoàn Kiếm, ở trung tâm Phố cổ Hà Nội, lại mang trọng lượng biểu tượng như vậy ngày nay.

Triều đại với tư cách Lê Thái Tổ

Là hoàng đế, Lê Thái Tổ đã nỗ lực tái thiết một nhà nước bị tàn phá bởi hai thập kỷ xâm lược và chiến tranh. Ông tái tổ chức bộ máy hành chính theo các nguyên tắc dựa trên một phần từ thực tiễn Việt Nam trước đây và một phần từ các mô hình Trung Quốc, phân phối lại đất đai để thưởng cho binh sĩ và quan lại, và ủy quyền soạn thảo một bộ luật mà các vị vua Hậu Lê sau này sẽ mở rộng thành Bộ luật Hồng Đức nổi tiếng hơn dưới thời hậu duệ của ông là Lê Thánh Tông. Triều đại của ông rất ngắn ngủi; ông qua đời vào năm 1433, chỉ khoảng năm năm sau khi thành lập triều đại, và được kế vị bởi con trai ông.

Mối quan hệ với các cố vấn thân cận nhất của ông không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Nguyễn Trãi đã lên xuống trong lòng sủng ái trong suốt triều đại và sau đó bị xử tử dưới thời cháu nội của Lê Thái Tổ trong một vụ án nổi tiếng mà ngày nay các nhà sử học thường coi là một sự oan sai, mặc dù sự kiện đó nằm ngoài triều đại của chính Lê Lợi.

Lam Kinh: lăng mộ hoàng gia tại Thanh Hóa

Lê Lợi được chôn cất tại Lam Kinh, gần quê hương của ông ở huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa ngày nay. Địa điểm này đã phát triển thành một kinh đô thứ hai và quần thể đền thờ tổ tiên cho nhà Hậu Lê, với các vị vua kế tiếp thêm vào các đền thờ, lăng mộ và bia đá. Phần lớn kiến trúc gỗ ban đầu đã bị mất qua nhiều thế kỷ do chiến tranh và hư hỏng, và các tòa nhà có thể thấy tại Lam Kinh ngày nay chủ yếu là các công trình tái thiết được xây dựng trên nền móng gốc, dựa trên các cuộc khai quật khảo cổ học.

Lam Kinh được công nhận là di tích lịch sử quốc gia và thường là một phần của các chuyến tham quan tỉnh Thanh Hóa, cùng với thành nhà Hồ và các điểm thu hút ven biển. Du khách nên xác nhận giờ mở cửa hiện tại và bất kỳ lệ phí nào tại địa phương, vì những thông tin này có thể thay đổi.

Di sản và tầm quan trọng

Lê Lợi được nhớ đến như một nhà lãnh đạo đã chấm dứt hai thập kỷ chiếm đóng của Trung Quốc và khôi phục quyền tự trị của Việt Nam sau khi nhà Trần sụp đổ. Chiến thắng của ông thường được đặt cạnh cuộc nổi dậy của Hai Bà Trưng và các trận Bạch Đằng như một trong những thời điểm xác định của cuộc kháng chiến Việt Nam chống lại sự thống trị của Trung Quốc, và nhà Hậu Lê do ông sáng lập đã định hình luật pháp, hành chính và học thuật Nho giáo của Việt Nam trong nhiều thế kỷ sau đó. Các con đường, trường học và quảng trường công cộng mang tên ông rất phổ biến trên khắp Việt Nam, và tượng của Lê Lợi xuất hiện ở nhiều thành phố lớn, bao gồm một bức tượng nổi tiếng ở quận trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh.

Liên quan

• Nhà Lê
• Các triều đại Việt Nam trong cái nhìn tổng quan
• Nhà Nguyễn
• Hướng dẫn khu vực Thanh Hóa