Phan Bội Châu: nhà cải cách phong trào Đông Du

Phan Bội Châu (1867–1940) là một trong những nhà dân tộc chủ nghĩa có ảnh hưởng nhất của Việt Nam vào đầu thế kỷ XX, một học giả yêu nước người đã khởi xướng phong trào Đông Du (đi sang phương Đông) nhằm sử dụng Nhật Bản làm bàn đạp cho nền độc lập của Việt Nam trước khi sự giám sát, bắt giữ của người Pháp và nhiều thập kỷ bị giam cầm tại Huế kết thúc sự nghiệp hoạt động tích cực của ông.

Tuổi trẻ và nền tảng học thuật

Phan Bội Châu sinh năm 1867 tại huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình nhà nho khiêm tốn. Ông thi đỗ kỳ thi hương sớm và, theo thông lệ của giới trí thức thời kỳ cuối triều Nguyễn, ông được kỳ vọng sẽ theo đuổi sự nghiệp quan lại trong bộ máy hành chính phong kiến. Thay vào đó, lớn lên giữa bối cảnh sự kiểm soát thuộc địa của Pháp ngày càng mở rộng tại Việt Nam, ông đã chuyển hướng đào tạo Nho học của mình sang hoạt động tổ chức chính trị thay vì phục vụ triều đình.

Đến khi mới ba mươi tuổi, ông đã tham gia vào các hoạt động kích động chống Pháp rải rác ở miền Trung Việt Nam. Những hoạt động này đã thu hút sự chú ý của chính quyền thực dân và khiến ông nhận ra rằng các cuộc khởi nghĩa lẻ tẻ trong nước không thể thành công trước một đội quân thuộc địa hiện đại. Ông bắt đầu tìm kiếm mô hình và sự hỗ trợ từ nước ngoài, một cuộc tìm kiếm sẽ định hình phần còn lại đời công chúng của ông.

Hội Duy Tân và bước ngoặt ra nước ngoài

Năm 1904, Phan Bội Châu góp phần thành lập Hội Duy Tân, một tổ chức dân tộc chủ nghĩa bí mật nhằm khôi phục chủ quyền của Việt Nam, ban đầu là dưới một chế độ quân chủ được phục hồi, bằng cách sử dụng sự hỗ trợ từ nước ngoài và các phương pháp hiện đại. Hội Duy Tân hướng về Nhật Bản, quốc gia vừa mới đánh bại Nga trong Chiến tranh Nga-Nhật 1904–1905 và đứng đầu là cường quốc châu Á đầu tiên đánh bại một cường quốc châu Âu trong ký ức đương thời.

Chiến thắng đó đã thổi bùng cảm hứng cải cách trong giới trí thức trên khắp châu Á, và Phan Bội Châu cũng không phải là ngoại lệ. Ông đã đến Nhật Bản vào năm 1905 để tìm kiếm vũ khí, tài trợ và đào tạo cho một cuộc khởi nghĩa trong tương lai. Mặc dù sự hỗ trợ quân sự trực tiếp không đạt được quy mô như ông mong đợi, chuyến đi này đã gieo mầm cho ý tưởng trở thành dự án tiêu biểu của ông.

Phong trào Đông Du "Đi sang phương Đông"

Phong trào Đông Du gửi các thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, với mục tiêu xây dựng một đội ngũ các nhà dân tộc chủ nghĩa được giáo dục hiện đại, những người có thể trở về và lãnh đạo một phong trào chống lại ách thống trị của Pháp. Vào khoảng năm 1905 đến 1908, chương trình này đã mở rộng với sự tham gia của khoảng 200 học sinh, được tài trợ một phần bởi những người hảo tâm giàu có trong nước và được tổ chức thông qua các mối liên hệ mà Phan Bội Châu gây dựng với các chính trị gia Nhật Bản và với hoàng tử lưu vong Cường Để, người đã mang lại tính chính thống hoàng gia cho phong trào.

Trong vài năm, Đông Du đại diện cho nỗ lực chống thực dân có tổ chức nhất mà Việt Nam từng sản sinh ra, kết hợp chủ nghĩa yêu nước truyền thống của giới nho sĩ với một chiến lược hiện đại, quốc tế hóa rõ ràng. Tuy nhiên, phong trào này cũng dựa trên một mạng lưới các liên minh bên ngoài mong manh mà Phan Bội Châu không thể kiểm soát hoàn toàn, và đây chính là điểm yếu trung tâm của phong trào.

Sự sụp đổ của Đông Du và những năm tháng lưu vong

Phong trào tan rã vào khoảng năm 1908–1909 sau khi áp lực ngoại giao của Pháp lên Tokyo đã dẫn đến việc Nhật Bản đạt được thỏa thuận với Pháp và trục xuất các học sinh Việt Nam, bao gồm cả Phan Bội Châu. Với mạng lưới Đông Du bị giải tán, ông đã dành phần lớn thập kỷ tiếp theo để di chuyển giữa Trung Quốc, Xiêm La (Thái Lan) và Nhật Bản, tiếp tục tổ chức hoạt động từ lưu vong với nguồn lực hạn chế và những biến động về tình hình.

Năm 1912, ông góp phần thành lập Việt Nam Quang Phục Hội tại Quảng Châu, chuyển đổi mục tiêu tuyên bố của phong trào từ việc khôi phục chế độ quân chủ sang nền cộng hòa, và tiếp tục các nỗ lực lẻ tẻ về ném bom và khởi nghĩa trong nước mà chính quyền Pháp đã đàn áp. Ông đã bị giam cầm trong một khoảng thời gian tại Trung Quốc vào những năm 1910, thêm vào một chuỗi dài các lần thoát chết và thất bại chưa từng tạo ra cuộc khởi nghĩa quy mô lớn mà ông mong muốn.

Vụ bắt giữ năm 1925 và sự kiện Thượng Hải

Sự nghiệp cách mạng tích cực của Phan Bội Châu thực sự kết thúc vào năm 1925, khi các đặc vụ Pháp bắt giữ ông tại Thượng Hải và đưa ông trở về Việt Nam để xét xử. Vụ bắt giữ, cùng với phiên tòa diễn công sau đó tại Hà Nội, đã gây ra một làn sóng biểu tình và kiến nghị công khai trên khắp Việt Nam, một dấu hiệu sớm cho thấy danh tiếng của ông lan tỏa rộng rãi như thế nào ngay cả trong số những người chưa từng tham gia vào các tổ chức của ông.

Đối mặt với khả năng bị tử hình, chính phủ Pháp đã giảm nhẹ án phạt cho ông dưới áp lực trong nước và quốc tế, thay vào đó là quản thúc tại gia. Kết cục này đã bảo toàn tính mạng cho ông nhưng cũng đánh dấu thời điểm Phan Bội Châu chuyển từ một nhà tổ chức tích cực sang một bậc trưởng lão biểu tượng của phong trào dân tộc chủ nghĩa.

Quản thúc tại Huế và những năm tháng cuối đời

Từ năm 1925 cho đến khi qua đời năm 1940, Phan Bội Châu sống dưới sự quản thúc tại gia do Pháp giám sát tại Huế, cố đô cũ, trong một ngôi nhà khiêm tốn mà du khách vẫn có thể thấy ngày nay gần bờ sông Hương. Bị giam cầm nhưng không bị bịt miệng, ông tiếp tục viết các bài luận, thơ và các tác phẩm lịch sử, và ông trở thành một điểm tựa tinh thần cho các nhà dân tộc chủ nghĩa trẻ tuổi đến thăm hoặc liên lạc với ông, ngay cả khi quyền chủ động chính trị đã chuyển sang các phong trào mới, bao gồm cả hoạt động tổ chức của cộng sản, những người sau này sẽ sản sinh ra các nhà lãnh đạo như được giới thiệu trong bài viết về tiểu sử Hồ Chí Minh.

Ông qua đời tại Huế năm 1940, đã sống lâu hơn phong trào đã làm nên danh tiếng của ông khoảng ba thập kỷ, và đã chứng kiến chủ nghĩa dân tộc Việt Nam phát triển vượt xa khuôn khổ cải cách, nghiêng về quân chủ của sự nghiệp đầu đời ông.

Phan Bội Châu so với Phan Chu Trinh

Phan Bội Châu thường được thảo luận cùng với người cùng thời Phan Chu Trinh (1872–1926), và hai người thường được dùng làm ví dụ cho các chiến lược đối lập trong cùng một thế hệ nhà cải cách. Phan Bội Châu ủng hộ đấu tranh vũ trang và sự hỗ trợ từ nước ngoài, ban đầu là dưới một chế độ quân chủ được phục hồi và sau đó là nền cộng hòa, tin rằng độc lập phải được giành lấy chứ không phải thương lượng. Ngược lại, Phan Chu Trinh lập luận cho việc hiện đại hóa dần dần, giáo dục và cải cách pháp lý trong khuôn khổ thuộc địa hiện có, tin rằng Việt Nam trước hết cần xây dựng năng lực công dân và kinh tế cho việc tự trị trước khi độc lập có thể được duy trì.

Hai người này tôn trọng lẫn nhau về mặt cá nhân, và Phan Chu Trinh được cho là đã khuyên đồng nghiệp của mình xem xét lại các yếu tố vũ trang và quân chủ trong chiến lược của ông, nhưng họ chưa bao giờ hòa giải các cách tiếp cận của mình. Trong hầu hết các tài liệu đánh giá lại, cặp đôi này được sử dụng để minh họa rằng chủ nghĩa dân tộc Việt Nam giai đoạn đầu không phải là một phong trào thống nhất duy nhất mà là một tập hợp các chiến lược cạnh tranh, đôi khi chồng chéo để đối mặt với cùng một thực tế thuộc địa, cũng định hình toàn bộ thời kỳ thuộc địa Pháp tại Việt Nam.

Di sản

Các nỗ lực tổ chức trực tiếp của Phan Bội Châu không đạt được độc lập cho Việt Nam, và bản thân Đông Du chỉ tồn tại trong vài năm trước khi ngoại giao Nhật-Pháp đóng cửa phong trào này. Tuy nhiên, di sản lâu dài của ông vẫn rất quan trọng: ông đã chứng minh rằng chủ nghĩa dân tộc Việt Nam có thể hướng ra bên ngoài để tìm kiếm các mô hình và đồng minh thay vì chỉ dựa vào khởi nghĩa nội bộ, và các tác phẩm của ông đã giúp định hình từ vựng của tư tưởng chống thực dân Việt Nam mà các phong trào sau này, bao gồm cả cuộc đấu tranh giành độc lập do cộng sản lãnh đạo, sẽ kế thừa. Các con đường, trường học và một nền tảng học thuật nổi tiếng tại Việt Nam mang tên ông ngày nay, và ngôi nhà của ông tại Huế vẫn là một di tích lịch sử khiêm tốn nhưng thường xuyên được du khách quan tâm đến cội nguồn của chủ nghĩa dân tộc Việt Nam hiện đại ghé thăm.

Bài viết liên quan

• Triều Nguyễn
• Thời kỳ thuộc địa Pháp
• Hồ Chí Minh: Tiểu sử
• Hướng dẫn khu vực Huế