Phan Chu Trinh: tiếng nói cải cách ôn hòa

Trong thế hệ các trí thức Việt Nam đối đầu với chế độ thực dân Pháp vào đầu thế kỷ XX, Phan Chu TrinhPhan Chu Trinh (Phan Chu Trinh)fahn choo chinEarly-20th-century reformist scholar (1872-1926) who advocated modernisation and education over armed revolt; a counterpart to Phan Boi Chau in the anti-colonial movement. nổi bật với lập luận rằng sự yếu kém của Việt Nam không chỉ do áp đặt từ bên ngoài mà còn bắt nguồn từ những nguyên nhân nội tại. Trong khi các đồng thời của ông tổ chức các cuộc khởi nghĩa vũ trang hoặc tìm kiếm sự hậu thuẫn quân sự từ nước ngoài, Phan Chu Trinh lại kêu gọi giáo dục, cải cách pháp luật và một sự nhìn nhận thẳng thắn về những thất bại của trật thống Nho giáo cũ. Lập trường này khiến ông trở thành một nhân vật gây tranh cãi trong thời đại của mình và vẫn là một lăng kính hữu ích để hiểu về phạm vi các phản ứng của giới tinh hoa Việt Nam trước chủ nghĩa thực dân.

Thời thơ ấu và quá trình hình thành học thuật

Phan Chu Trinh sinh năm 1872 tại tỉnh Quảng Nam, miền Trung Việt Nam, một vùng có truyền thống học thuật Nho giáo mạnh mẽ. Ông được đào tạo về Hán học và đã vượt qua các kỳ thi hương, vốn là con đường chính để gia nhập bộ máy quan lại thời nhà Nguyễn vào thời điểm đó. Ông từng giữ một chức quan nhỏ trong bộ máy quan lại triều đình ở Huế trước khi từ chức vào đầu những năm 1900, vì thất vọng với một triều đình mà ông cho là bất lực dưới sự giám sát của người Pháp.

Sự nghiệp sớm này có tầm quan trọng đặc biệt. Khác với những nhà cải cách từ chối hoàn toàn hệ thống thi cử truyền thống, Phan Chu Trinh hiểu rõ hệ thống này từ bên trong, và lời chỉ trích của ông đối với chủ nghĩa hình thức Nho giáo mang nặng uy tín của một người đã thành công trong hệ thống đó nhưng vẫn thấy nó còn nhiều hạn chế. Ông đã đi khắp đất nước và, trong những năm sau đó, đến Nhật Bản và Trung Quốc, quan sát các phong trào cải cách ở đó và so sánh chúng với tình hình trong nước.

Một lý thuyết độc lập khác

Luận điểm trung tâm của Phan Chu Trinh là Việt Nam không thể đơn giản là trục xuất người Pháp và mong đợi nền tự trị sẽ thành công, bởi vì theo ông, dân chúng thiếu sự giáo dục, các thể chế công dân và nền tảng kinh tế cần thiết để duy trì một nhà nước độc lập. Ông thường được tóm tắt qua ba mục tiêu liên quan: nâng cao dân trí, cải thiện dân sinh và nuôi dưỡng quyền công dân hoặc tinh thần công dân (dân quyền). Trên thực tế, điều này có nghĩa là ủng hộ phong trào Duy Tân, thúc đẩy các trường học theo kiểu phương Tây và gây áp lực cho các cải cách pháp lý và hành chính trong khuôn khổ của sự cai trị của người Pháp thay vì chống lại nó một cách trực tiếp.

Điều này đặt ông vào thế đối đầu trực tiếp với các nhân vật như Phan Bội Châu, người ủng hộ kháng chiến vũ trang và tìm kiếm sự hỗ trợ của Nhật Bản cho một cuộc khởi nghĩa trong tương lai. Hai người đàn ông, mặc dù cùng họ Phan và lòng yêu nước, đại diện cho những chẩn đoán thực sự khác nhau về những gì đã sai và những gì nên xảy ra tiếp theo. Sử học Việt Nam lâu nay đã sử dụng sự tương phản này để minh họa cho phạm vi các chiến lược có sẵn cho giới trí thức thời thuộc địa, từ cải cách đến cách mạng.

Hợp tác, biểu tình và những hạn chế

Cách tiếp cận của Phan Chu Trinh đôi khi được mô tả, không hoàn toàn chính xác, là thân Pháp. Chính xác hơn là nói rằng ông đánh giá việc đối đầu trực tiếp là quá sớm và tìm cách sử dụng chính những lý tưởng về văn minh và pháp luật mà chính quyền thuộc địa tuyên bố để chống lại thực hành của họ. Ông đã kiến nghị trực tiếp với các quan chức Pháp, chỉ trích các hành vi lạm quyền cụ thể của triều đình nhà Nguyễn và sự hợp tác của nó với các cơ quan thuộc địa, và thúc đẩy các cải cách thực tế như mở rộng giáo dục quốc ngữ, điều mà ông tin rằng sẽ lan rộng chữ viết nhanh hơn nhiều so với chữ Hán cổ điển.

Lập trường này không giúp ông tránh khỏi sự nghi ngờ của người Pháp. Các cơ quan thuộc địa, cảnh giác với bất kỳ hoạt động chính trị có tổ chức nào của người Việt bất kể mục tiêu được tuyên bố, đã coi sự kích động của ông là một mối đe dọa. Các bài viết và mối quan hệ của ông với các hội nhóm cải cách đã thu hút sự chú ý của chính quyền, và các cuộc biểu tình chống thuế lan rộng khắp miền Trung Việt Nam vào năm 1908, mặc dù không phải do ông trực tiếp thực hiện, đã bị các quan chức thuộc địa liên kết với ông khi họ đang tìm kiếm những người tổ chức để đổ lỗi.

Bắt giữ và tù đày tại Côn Đảo

Năm 1908, Phan Chu Trinh bị bắt và bị kết án lao động khổ sai, và ông bị đày đến nhà tù chính trị tại Côn ĐảoCôn Đảo (Con Dao)kon dowRemote archipelago south of the Mekong Delta, historically notorious as a colonial prison island and now a pristine eco-tourism destination., nhà tù trên đảo mà người Pháp sử dụng cho các tù nhân chính trị. Điều kiện ở đó rất khắc nghiệt, và việc ông bị giam cầm đã trở thành, đối với những người dân tộc chủ nghĩa sau này, một biểu tượng về việc ít không gian mà sự cai trị của người Pháp để lại cho ngay cả những bất đồng quan điểm ôn hòa. Sự vận động quốc tế và địa phương đã góp phần vào việc ông được thả sau khoảng ba năm, sau đó ông được phép đến Pháp thay vì ở lại Việt Nam.

Những năm ở Paris, từ khoảng năm 1911 đến đầu những năm 1920, đưa ông vào tiếp xúc với một vòng tròn rộng lớn hơn của những người Việt Nam lưu vong và những người đồng tình với Pháp, và chính trong giai đoạn này ông đã gặp gỡ một Nguyễn Tất Thành trẻ tuổi, người sau này được biết đến với tên gọi Hồ Chí Minh. Sự khác biệt chính trị giữa họ là có thật: Phan Chu Trinh vẫn cam kết với cải cách dần dần trong khuôn khổ thuộc địa hiện tại, trong khi người đàn ông trẻ hơn đã chuyển sang dòng cách mạng và cuối cùng là cộng sản, dòng sẽ thống trị chủ nghĩa dân tộc Việt Nam trong phần còn lại của thế kỷ.

Trở về Việt Nam và những năm tháng cuối đời

Phan Chu Trinh trở về Việt Nam vào năm 1925, trong tình trạng sức khỏe kém và với thông điệp cải cách từng gây tranh cãi của ông một lần nữa bị lấn át bởi những tiếng nói cách mạng mạnh mẽ hơn trong số những người dân tộc chủ nghĩa trẻ tuổi. Ông tiếp tục viết và diễn thuyết, đưa ra một bài phát biểu được chú ý rộng rãi về đạo đức và giáo dục phổ cập ở Sài Gòn ngay trước khi ông qua đời. Ông qua đời tại Sài Gòn vào ngày 24 tháng 3 năm 1926.

Đám tang năm 1926 như một sự kiện quốc gia

Những gì xảy ra sau khi ông qua đời, theo hầu hết các tài liệu, là không tương xứng với vị thế của ông như một nhân vật ôn hòa, người đã rõ ràng tránh gọi kêu gọi khởi nghĩa vũ trang. Đám tang của ông ở Sài Gòn đã thu hút đông đảo đám đông, và các nghi lễ tưởng niệm và kỷ niệm do sinh viên lãnh đạo đã lan rộng đến Hà Nội, Huế và các thành phố khác. Sinh viên đã tổ chức các cuộc đình công và biểu tình trong thời gian tang lễ, và phản ứng đầy e dè của chính quyền Pháp đối với các biểu hiện của nỗi buồn công cộng chỉ làm nổi bật thêm sự mong manh của ranh giới giữa việc tưởng nhớ một nhà cải cách ôn hòa và bày tỏ tâm trạng chống thực dân rộng lớn hơn. Các nhà sử học thường coi đám tang là một trong những khoảnh khắc đầu tiên khi một dư luận Việt Nam chung, xuyên vùng miền trở nên rõ ràng đối với các cơ quan thuộc địa, bất kể chính trị cải cách dần dần của người quá cố.

Di sản và cách các nhà sử học đọc ông ngày nay

Phan Chu Trinh chiếm một vị trí không thoải mái trong ký ức lịch sử Việt Nam. Sử học thời cộng sản, vì những lý do dễ hiểu, có xu hướng làm nổi bật truyền thống cách mạng và coi các nhà cải cách theo chủ nghĩa dần dần là một sợi dây ít trung tâm hơn trong câu chuyện độc lập. Học thuật gần đây hơn, bao gồm cả các công trình được sản xuất tại Việt Nam, đã sẵn sàng hơn để xem xét các ý tưởng của ông theo đúng nghĩa của chúng, đặc biệt là sự nhấn mạnh của ông về giáo dục và phát triển công dân như những điều kiện tiên quyết cho nền tự trị thực sự. Các con đường và trường học mang tên ông có thể được tìm thấy ở nhiều thành phố Việt Nam, bao gồm Thành phố Hồ Chí MinhHồ Chí Minh (Ho Chi Minh)hoh chee minLargest city in Vietnam, formerly Sài Gòn; the commercial and economic capital of the country in the south., một dấu hiệu cho thấy di sản của ông, mặc dù gây tranh cãi, nhưng chưa bị xóa bỏ.

Những du khách quan tâm đến giai đoạn lịch sử thời nhà NguyễnTriều Nguyễn (Trieu Nguyen)chyew nwinVietnam's last imperial dynasty (1802–1945), which unified the country under a single ruler and made Huế the national capital. và thuộc địa này có thể thấy hữu ích khi so sánh chủ nghĩa dần dần của Phan Chu Trinh với câu chuyện cách mạng quen thuộc hơn tập trung vào các nhân vật sau này, vì sự tương phản giúp giải thích tại sao chủ nghĩa dân tộc Việt Nam lại mang hình dạng như nó đã làm.

Liên quan

• Thời kỳ thuộc địa Pháp
• Nhà Nguyễn
• Hồ Chí Minh: tiểu sử
• Hướng dẫn khu vực Thành phố Hồ Chí Minh