Đổi Mới: Những Cải cách Đã Tái Tạo Việt Nam (1986–nay)

Đến giữa thập niên 1980, Việt Nam hậu chiến đang gặp nhiều khó khăn. Lạm phát phi mã đạt khoảng 700% vào năm 1986, tình trạng thiếu lương thực kéo dài, nền kinh tế hàng tem (xếp hàng mua sắm), và làn sóng di cư ồ ạt. Đất nước đã hòa bình nhưng mô hình kinh tế không còn hiệu quả.

Tháng 12 năm 1986, tại Đại hội Đảng lần thứ VI, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khởi xướng Đổi MớiĐổi Mới (Doi Moi)doy moyVietnam's landmark economic renovation policy launched in 1986, shifting from a centrally planned to a socialist market economy and opening the country to foreign investment. — nghĩa đen là "đổi mới". Đây là sự chuyển dịch có chủ đích từ kế hoạch hóa tập trung kiểu Liên Xô sang mô hình mà Đảng gọi là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: cho phép thị trường tự do và doanh nghiệp tư nhân hoạt động, nhưng vẫn duy trì sự kiểm soát chính trị của một đảng duy nhất.

Những thay đổi

Gói cải cách rất toàn diện:

• Nông nghiệp phi tập thể hóa (1988). Các hợp tác xã nông nghiệp thất bại bị giải thể. Đất đai được giao lại cho hộ gia đình quản lý với quyền sử dụng dài hạn, và nông dân có thể bán sản phẩm dư thừa trên thị trường tự do.
• Doanh nghiệp tư nhân được hợp pháp hóa. Các hộ kinh doanh gia đình, sau đó là các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn, được phép hoạt động.
• Đầu tư nước ngoài được mở cửa. Luật Đầu tư Nước ngoài năm 1987 rất ưu đãi — và còn được nới lỏng hơn nữa trong thập niên 1990.
• Doanh nghiệp nhà nước được cải cách — cổ phần hóa một phần trong suốt thập niên 1990 và 2000.
• Ổn định tiền tệ. Đồng Việt Nam được giảm giá nhiều lần và hệ thống tỷ giá hối đoái kép được thống nhất.
• Mở cửa thương mại. Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995, bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ cùng năm đó, và gia nhập WTO năm 2007.

Những điều không thay đổi

• Hệ thống chính trị: vẫn là một đảng duy nhất, với Đảng Cộng sản Việt Nam là tổ chức chính trị hợp pháp duy nhất.
• Sở hữu đất đai: tất cả đất đai về mặt kỹ thuật vẫn thuộc sở hữu của nhà nước; những gì cá nhân và công ty nắm giữ là quyền sử dụng dài hạn.
• Tự do báo chí: bị hạn chế. Báo chí nhà nước và của Đảng chiếm ưu thế; báo chí độc lập hoạt động trong những ràng buộc chặt chẽ.

Kết quả

Các con số kinh tế đã rất đáng chú ý trong bốn mươi năm liên tục:

• Tăng trưởng GDP trung bình khoảng 6–7% hàng năm kể từ năm 1990.
• Thu nhập bình quân đầu người tăng từ dưới 100 USD năm 1986 lên hơn 4.000 USD ngày nay (danh nghĩa).
• Nghèo cùng cực giảm từ hơn 50% xuống dưới 5%.
• Lúa gạo — từng phải nhập khẩu — nay Việt Nam luôn nằm trong top ba nước xuất khẩu, cùng với Hoa Kỳ trong ngành cà phê, và là một nhà xuất khẩu lớn hải sản, may mặc, điện tử và giày dép.
• Một dân số trẻ, đô thị hóa, ngày càng có tầng lớp trung lưu với khoảng 100 triệu người.

Điểm hạn chế

Tăng trưởng đi kèm với những cái giá thường thấy:

• Bất bình đẳng — khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền đã nới rộng.
• Xung đột đất đai — sự căng thẳng chưa được giải quyết giữa sở hữu nhà nước và quyền sử dụng 30/50 năm thúc đẩy các cuộc biểu tình nông thôn tái diễn.
• Hư hại môi trường — chất lượng không khí ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh kém và đang xấu đi; đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với tình trạng xâm nhập mặn và sụt lún ngày càng tăng.
• Tham nhũng — một mối lo ngại thường trực, được giải quyết định kỳ thông qua các chiến dịch chống tham nhũng (gần đây nhất là chiến dịch Đốt lò đã làm nhiều quan chức cấp cao phải sa ngã kể từ năm 2016).

Đổi Mới ở đâu trong hiện tại

Bốn mươi năm sau, mô hình cải cách đã tạo ra một nền kinh tế trông giống như một quốc gia thu nhập trung bình bình thường. Đảng Cộng sản duy trì kiểm soát chính trị, chuyển giao thế hệ lãnh đạo một cách suôn sẻ, và thực dụng trong chính sách đối ngoại — tiếp nhận đầu tư từ Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu và Trung Quốc mà không liên minh hoàn toàn với bất kỳ nước nào trong số họ.

Những câu hỏi cho thập kỷ tới là chuyển đổi sang thu nhập trung bình (liệu tăng trưởng dẫn dắt bởi sản xuất có được duy trì không?), nhân khẩu học (đất nước đang già hóa nhanh hơn mọi người nghĩ), và cách duy trì sự thỏa thuận chính trị trước sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu đô thị.

Chuyện gì đã xảy ra và tại sao

Vào tháng 12 năm 1986, đối mặt với cuộc khủng hoảng lạm phát 700% và sụp đổ kinh tế, Đảng Cộng sản Việt Nam đã từ bỏ kế hoạch hóa tập trung kiểu Liên Xô và chấp nhận cái mà họ gọi là "nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa". Điều này có nghĩa là hợp pháp hóa doanh nghiệp tư nhân và đầu tư nước ngoài trong khi vẫn duy trì sự kiểm soát chính trị của một đảng duy nhất. Cải cách cho phép nông dân sở hữu quyền sử dụng đất và bán sản phẩm dư thừa, cổ phần hóa các ngành công nghiệp nhà nước, và mở cửa Việt Nam cho nền kinh tế toàn cầu — kích hoạt bốn thập kỷ tăng trưởng GDP hàng năm 6–7%, giảm nghèo từ 50% xuống dưới 5%, và sự chuyển đổi thành một trung tâm sản xuất khu vực lớn.

Địa điểm liên quan nên ghé thăm

• Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh — Các triển lãm về tái thiết hậu chiến và sự chuyển đổi kinh tế của thời kỳ Đổi Mới.
• Bảo tàng Hà Nội — Các trưng bày bao gồm lịch sử Việt Nam hiện đại, bao gồm chân dung và hiện vật chính sách từ giai đoạn cải cách 1986.
• Bãi biển Cửa Lò — Từng là khu nghỉ mát của Liên Xô; nay là một thị trấn biển Việt Nam phản ánh sự chuyển dịch của Đổi Mới sang du lịch phương Tây và văn hóa tiêu dùng.

Đổi Mới định hình Việt Nam hiện đại như thế nào

Đổi Mới được dệt vào mọi khía cạnh của cuộc sống Việt Nam đương đại. Cải cách đã trực tiếp cho phép sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu trẻ tuổi, đô thị hóa của Việt Nam — các trung tâm mua sắm, các trường đại học tư thục và hệ sinh thái khởi nghiệp sôi động ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh là con đẻ của Đổi Mới. Về mặt chính trị, nó vẫn là lý do cốt lõi của Đảng để duy trì sự cai trị một đảng: tăng trưởng, ổn định và quản trị thực dụng dưới sự lãnh đạo của cộng sản. Về mặt địa lý, nó đã định hình lại đồng bằng sông Cửu Long thành một cường quốc xuất khẩu gạo và trái cây, và biến các khu vực sản xuất miền Bắc thành động cơ của FDI. Về mặt văn hóa, nó mở cửa Việt Nam cho ảnh hưởng toàn cầu, làm mềm đi sự cô lập của Chiến tranh Lạnh, mặc dù nó cũng làm trầm trọng thêm bất bình đẳng giữa các trung tâm đô thị giàu có và các vùng nông thôn nghèo hơn.

Bảo tàng và tour được khuyến nghị

Bảo tàng Hà Nội và Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh đều dành không gian đáng kể cho thời kỳ Đổi Mới, với ảnh tư liệu và tài liệu chính sách. Để có góc nhìn thực tế, các tour phát triển kinh tế ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long — ghé thăm các hợp tác xã lúa gạo hiện đại, trang trại thủy sản và các khu chế xuất bên cạnh các làng truyền thống — minh họa cách phi tập thể hóa nông nghiệp và tiếp cận thị trường đã định hình lại nông thôn Việt Nam. Chợ Bến Thành ở TP. Hồ Chí Minh, được xây dựng lại và mở rộng trong thập niên 1990, đóng vai trò là một đài tưởng niệm sống động cho sự chuyển dịch từ thương mại do nhà nước kiểm soát sang thương mại tư nhân.