Nhà Lý (1009–1225)

Nhà Lý đã cai trị Đại Việt hơn hai thế kỷ và định hình nên nhiều đặc điểm hành chính bền vững của đất nước. Những quyết định của triều đại này về kinh đô, tôn giáo và giáo dục vẫn còn vang vọng trong văn hóa Việt Nam ngày nay.

Bối cảnh

Vào đầu thế kỷ XI, các triều đại Đinh và Tiền Lê ngắn ngủi đã giải phóng miền Bắc Việt Nam khỏi hơn một nghìn năm thống trị của Trung Quốc, nhưng nhà nước mới thành lập vẫn còn mong manh. Quyền lực chuyển giao giữa các thế lực mạnh tại thành Hoa Lư ở Ninh Bình ngày nay, một vị trí dễ phòng thủ nhưng hẻo lánh, bị bao quanh bởi các dãy núi đá vôi.

Năm 1009, một quan lại cao cấp trong triều là Lý Công Uẩn được đưa lên ngôi sau khi vị vua cuối cùng của nhà Tiền Lê qua đời. Ông lấy hiệu là Lý Thái Tổ và sáng lập nên một triều đại tồn tại từ năm 1009 đến năm 1225.

Diễn biến

Hành động lớn đầu tiên của Lý Thái Tổ mang tính chiến lược. Năm 1010, ông ban chiếu著名的 "Chiếu dời đô" và chuyển kinh đô từ Hoa Lư đến một vị trí bên bờ sông Hồng mà ông đặt tên là Thăng Long, nghĩa là "rồng bay lên". Vị trí này, nằm trên đồng bằng phù sa bằng phẳng với lối ra sông, đã trở thành Hà Nội ngày nay và vẫn là trung tâm chính trị của đất nước hơn một nghìn năm qua.

Các vị vua kế nhiệm đã mở rộng từ nền tảng này:

• Lý Thái Tông (trị vì 1028–1054) củng cố quyền lực trung ương và cải cách bộ luật.
• Lý Thánh Tông (trị vì 1054–1072) đổi tên nước thành Đại Việt vào năm 1054 và xây dựng Văn Miếu vào năm 1070, dành riêng để thờ Khổng Tử và khuyến khích học thuật.
• Lý Nhân Tông (trị vì 1072–1127) mở Quốc Tử Giám, học viện Hoàng gia, vào năm 1076 như trường đại học đầu tiên của vương quốc, đào tạo quan lại thông qua các kỳ thi theo kiểu Nho giáo.

Triều đại này cũng phải đối mặt với những mối đe dọa nghiêm trọng từ bên ngoài. Năm 1075, tướng Lý Thường Kiệt đã phát động một cuộc tấn công phòng ngừa vào lãnh thổ nhà Tống, chiếm các thành trì Ung Châu và Khâm Châu. Nhà Tống phản công vào năm 1076, và vào đầu năm 1077, hai đạo quân đã gặp nhau trên sông Như Nguyệt phía bắc Thăng Long. Lực lượng của Lý Thường Kiệt đã chặn đứng bước tiến của quân Tống, và sau nhiều tuần chiến đấu tiêu hao, quân Trung Quốc đã rút lui. Một bài thơ ngắn được cho là của Lý Thường Kiệt, tuyên bố vùng đất phương Nam là lãnh thổ của vua phương Nam, thường được trích dẫn như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.

Phật giáo phát triển mạnh như một quốc giáo. Sự bảo trợ của hoàng gia đã tạo nên Chùa Một Cột vào năm 1049, một ngôi đền gỗ nhỏ được dựng trên một cột đá đơn độc để gợi lên hình ảnh đóa sen vươn lên từ mặt hồ. Các chùa chiền, tu viện và bia đá đã lan rộng khắp đồng bằng.

Triều đại suy yếu vào đầu thế kỷ XIII dưới thời Lý Cao Tông và vị vua nhỏ tuổi Lý Huệ Tông, khi lũ lụt, nạn đói và sự phân hóa trong triều đình làm xói mòn quyền lực. Năm 1225, nữ hoàng nhỏ tuổi Lý Chiêu Hoàng kết hôn với Trần Cảnh, và ngai vàng chuyển sang tay họ Trần.

Tầm quan trọng

Nhà Lý đã thiết lập nên những khuôn mẫu định hình nên nghệ thuật cai trị của Việt Nam trong nhiều thế kỷ. Việc chọn Thăng Long làm kinh đô đã cố định địa lý chính trị của Việt Nam ở đồng bằng sông Hồng. Hệ thống thi cử Nho giáo đã bắt đầu cuộc cạnh tranh lâu dài giữa tăng lữ Phật giáo và quan lại Nho giáo, định hình đời sống cung đình cho đến thế kỷ XIX. Chiến thắng chống lại nhà Tống chứng minh rằng một nhà nước Việt Nam thống nhất có thể kháng cự lại cuộc xâm lược từ phương Bắc, một bài học mà nhà Trần sẽ sớm lặp lại khi đối đầu với quân Mông Cổ.

Những gì bạn có thể thấy ngày nay

• Văn Miếu ở trung tâm Hà Nội lưu giữ trái tim nghi lễ của học viện, với năm sân vườn, các bia đá ghi danh các thí sinh đỗ đạt và tượng Khổng Tử.
• Chùa Một Cột vẫn đứng cạnh khu phức hợp Lăng Hồ Chí MinhHồ Chí Minh (Ho Chi Minh)hoh chee minLargest city in Vietnam, formerly Sài Gòn; the commercial and economic capital of the country in the south., được xây dựng lại sau khi bị hư hại năm 1954 nhưng vẫn trung thành với thiết kế ban đầu.
• Hoàng thành Thăng Long, Di sản Thế giới UNESCO từ năm 2010, tiết lộ các lớp nền móng từ thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn.
• Hoa Lư ở tỉnh Ninh Bình vẫn giữ các đền thờ các vua Đinh và Tiền Lê, mang lại cảm giác về kinh đô chật hẹp, bị bao quanh bởi núi non mà nhà Lý đã chọn để rời bỏ.

Dòng thời gian tóm tắt

Cây phả hệ / kế vị

Các di tích còn sót lại bạn có thể tham quan ngày nay

• Văn Miếu (Hà Nội) — Trái tim nghi lễ của Quốc Tử Giám, với năm sân vườn, bia đá ghi danh thí sinh và đền thờ Khổng Tử; có thể tiếp cận qua Hướng dẫn khu vực Hà Nội
• Chùa Một Cột (Hà Nội) — Ngôi đền gỗ biểu tượng trên một cột đá đơn; được xây dựng lại sau hư hại năm 1954 nhưng vẫn bảo tồn vẻ đẹp sen hồ ban đầu; gần Lăng Hồ Chí Minh
• Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) — Di sản Thế giới UNESCO tiết lộ các nền móng thời Lý bên dưới các lớp Trần, Lê và Nguyễn sau này; khu vực pháo đài nguyên thủy của kinh đô được dời đi
• Kinh đô Hoa Lư (Ninh Bình) — Các đền thờ và đài tưởng niệm các triều đại Đinh và Tiền Lê; cảnh quan đá vôi gợi nhớ đến kinh đô núi non hẻo lánh mà nhà Lý đã bỏ lại để đến đồng bằng
• Chùa Hương (tỉnh Hà Tây, gần Hà Nội) — Địa điểm Phật giáo có nguồn gốc từ sự bảo trợ thời Lý; phức hợp được khắc vào hang đá vôi với lối ra sông

Nơi tìm hiểu thêm

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) — Lưu trữ các bia đá thời Lý, đồ gốm và tượng tôn giáo; các phòng trưng bày về các triều đại đầu tiên và hệ thống thi cử Nho giáo
• Đọc thêm: "The Birth of Vietnam" (1983) của Keith W. Taylor cung cấp bối cảnh học thuật về sự trỗi dậy của nhà Lý và các cuộc xung đột với nhà Tống
• Các trang vietnamkb liên quan: Các triều đại Việt Nam tóm tắt cho dòng thời gian so sánh; Nhà Trần và các cuộc xâm lược của Mông Cổ cho sự kế vị và tính liên tục
• Chuyên gia địa phương: Các tour đi bộ ở Phố cổ Hà Nội thường bao gồm Văn Miếu và Hoàng thành; hướng dẫn viên thường giải thích quy hoạch đô thị thời Lý và sự liên tục của nó với bố cục thành phố hiện đại

Đọc thêm

• Tổng quan lịch sử Việt Nam
• Nhà Trần và các cuộc xâm lược của Mông Cổ
• Các trận chiến trên sông Bạch Đằng
• Các triều đại Việt Nam tóm tắt
• Hướng dẫn khu vực Hà Nội