Lý Thái Tổ: người sáng lập Thăng Long (Hà Nội)

Hầu như mọi du khách đi dạo quanh hồ Hoàn Kiếm ở trung tâm Hà Nội đều bắt gặp tượng một vị vua ngồi mặc áo dài, một tay đặt lên cuộn giấy. Đó là Lý Thái Tổ, người được ghi nhận là đã sáng lập ra Hà Nội, và lịch sử Việt Nam thường xác định sự tồn tại liên tục của thành phố với tư cách là kinh đô bắt đầu từ quyết định của ông vào năm 1010.

Từ nơi trông coi đền chùa đến ngai vàng đế vương

Lý Thái Tổ tên thật là Lý Công Uẩn, sinh năm 974 tại tỉnh Bắc Ninh, phía đông bắc Hà Nội ngày nay. Theo các ghi chép truyền thống, ông lớn lên chủ yếu trong các chùa chiền từ nhỏ, điều được cho là đã định hình cả lòng sùng đạo cá nhân lẫn mạng lưới quan hệ của ông với giới tăng lữ, những nhóm có trình độ học vấn và tổ chức tốt nhất trong nước vào thời điểm đó.

Đến tuổi trưởng thành, ông đã thăng tiến qua các cấp bậc quân sự của nhà Tiền Lê, cuối cùng chỉ huy đội cấm vệ tại kinh đô Hoa Lư, một pháo đài kiên cố nằm giữa những dãy núi đá vôi của tỉnh Ninh Bình ngày nay. Khi vị vua cuối cùng của nhà Tiền Lê qua đời vào năm 1009 trong bối cảnh tranh chấp succession, các quan lại và nhà sư được cho là đã ủng hộ Lý Công Uẩn như một nhân vật ổn định tình hình, và ông đã lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu là Lý Thái Tổ. Sự chuyển đổi này đánh dấu sự bắt đầu của nhà Lý, mà các nhà sử học thường coi là thời điểm nhà nước Việt Nam thời hậu độc lập bắt đầu định hình thể chế bền vững; chuỗi các vị vua và chính sách của triều đại này được đề cập riêng.

Tại sao Hoa Lư không còn phù hợp

Hoa Lư đã phục vụ tốt cho hai triều đại trước đó như một căn cứ phòng thủ, với các lối vào thung lũng hẹp dễ dàng được củng cố để chống lại các cuộc tấn công. Nhưng một pháo đài được xây dựng để phòng thủ không nhất thiết được xây dựng để quản lý một vương quốc đang phát triển. Hoa Lư nằm sâu trong nội địa, bị bao quanh bởi đồi núi, với diện tích đất canh tác hạn chế và khả năng tiếp cận sông nước khiêm tốn cho thương mại và giao thông với đồng bằng rộng lớn hơn.

Lý Thái Tổ dường như đã kết luận ngay từ đầu triều đại của mình rằng một địa điểm mở, nằm ở vị trí trung tâm hơn sẽ hỗ trợ tốt hơn cho bộ máy hành chính nhà nước, thu thuế và thương mại đường dài. Sự chú ý của ông chuyển sang một vùng đồng bằng sông Hồng cách đó khoảng 90 km về phía đông bắc, một khu vực đã được biết đến với tên Đại La, nơi từng đóng vai trò là trung tâm hành chính dưới thời cai trị của Trung Quốc trước đó.

Chiếu dời đô

Năm 1010, chỉ một năm sau khi lên ngôi, Lý Thái Tổ đã ban hành một tuyên bố ngày nay thường được dịch là Chiếu dời đô. Các bản văn còn lại mô tả địa điểm tại Đại La có vị trí thuận lợi giữa núi và sông, rộng rãi và bằng phẳng, rất phù hợp để trở thành "kinh đô cho vạn đời."

Chiếu dời đô kể lại một truyền thuyết rằng khi thuyền rồng của hoàng đế tiến gần địa điểm này, những người quan sát đã thấy một con rồng vàng bay lên bầu trời phía trên tường thành. Coi đây là điềm lành, ông đã đổi tên địa điểm thành Thăng Long, có nghĩa là "rồng bay lên," và triều đình đã di chuyển đến đó vào cuối năm đó. Tên gọi này vẫn được sử dụng, liên tục hoặc gián đoạn qua các thay đổi triều đại và hành chính sau này, cho đến khi địa điểm này được biết đến với tên hiện đại là Hà Nội vào thế kỷ 19.

Xây dựng kinh đô từ đầu

Việc di chuyển toàn bộ triều đình, quân đội và bộ máy quan lại là một nhiệm vụ lớn, và việc xây dựng tại Thăng Long tiếp tục trong nhiều năm sau cuộc di chuyển ban đầu. Các cung điện, tường thành và văn phòng chính phủ được xây dựng trên địa điểm mới được chỉ định, chủ yếu dựa trên các công sự Đại La cũ, được mở rộng và xây dựng lại trong một chương trình sẽ tiếp tục dưới thời các vị vua kế nhiệm Lý Thái Tổ.

Lựa chọn địa điểm này đã chứng minh tính bền vững theo những cách mà hoàng đế khó có thể dự đoán đầy đủ. Đất đồng bằng phẳng dễ canh tác và vận chuyển đường sông hơn so với Hoa Lư, và sông Hồng cho phép tiếp cận các tuyến đường thương mại hướng ra biển. Các triều đại kế tiếp đã giữ kinh đô ở khu vực chung này ngay cả khi họ xây dựng các công sự mới hoặc đổi tên thành phố, một sự liên tục khiến Thăng Long/Hà Nội trở thành một trong những địa điểm kinh đô phục vụ lâu dài nhất ở Đông Nam Á.

Tôn giáo, học thuật và nguồn gốc của truyền thống Nho giáo

Mối liên hệ cá nhân của Lý Thái Tổ với Phật giáo đã được đưa vào chính sách nhà nước. Các đền chùa được hoàng gia bảo trợ trong triều đại của ông, và các nhà sư tiếp tục đóng vai trò cố vấn tại triều đình, một mô hình sẽ lặp lại trong phần lớn triều đại. Các cơ sở giáo dục và thi cử được liên kết nhiều nhất với thời kỳ Lý, bao gồm Văn Miếu và học viện nhà nước đầu tiên của đất nước, được thành lập muộn hơn một chút dưới thời các vị vua kế nhiệm của ông, nhưng chúng dựa trên nền tảng hành chính mà Lý Thái Tổ đã thiết lập tại Thăng Long. Sự đan xen giữa lòng sùng đạo Phật giáo và truyền thống học thuật Nho giáo là một chủ đề lặp lại xuyên suốt lịch sử triều đình Việt Nam.

Cái chết và sự kế vị

Lý Thái Tổ trị vì khoảng 19 năm và qua đời vào năm 1028, được cho là đã dành phần lớn thời gian trị vì để củng cố kinh đô mới và mở rộng quyền lực của triều đình ra các vùng ngoại vi. Con trai ông đã kế vị ông với hiệu là Lý Thái Tông, tiếp tục mở rộng các thể chế tại Thăng Long, bao gồm các cải cách pháp lý và hành chính hơn nữa.

Di sản và cách ông được ghi nhớ ngày nay

Lý Thái Tổ thường được xem ở Việt Nam là người sáng lập ra Hà Nội ở dạng hiện đại có thể nhận biết được, và ký ức về ông được đánh dấu nổi bật trong thành phố ngày nay. Một bức tượng đồng lớn của ông đứng trong một công viên nhỏ bên hồ Hoàn Kiếm, cách Phố cổ một quãng đi bộ ngắn, và thường được người dân địa phương sử dụng làm điểm gặp gỡ. Năm 2010 đã chứng kiến các lễ kỷ niệm công cộng quy mô lớn trên khắp Hà Nội đánh dấu kỷ niệm 1000 năm chuyển đến Thăng Long, bao gồm các cuộc triển lãm, diễu hành và các tác phẩm nghệ thuật công cộng mới tham chiếu đến hoàng đế và chiếu dời đô của ông.

Các con đường, trường học và giải thưởng văn hóa trên cả nước mang tên ông, và Chiếu dời đô vẫn được nghiên cứu trong các trường học Việt Nam như một văn bản chính trị nền tảng. Du khách quan tâm đến thời kỳ này thường có thể kết hợp xem tượng với một chuyến đi bộ qua Phố cổ gần đó, nơi bố cục đường phố phản ánh các khu thương mại phát triển xung quanh pháo đài trong các thế kỷ sau khi Lý Thái Tổ chuyển kinh đô.

Tham quan các địa điểm liên quan đến triều đại của ông

Rất ít thứ còn sót lại từ pháo đài thời kỳ 1010 ban đầu, vì các triều đại sau đã liên tục xây dựng lại và mở rộng các công sự trên cùng một khu đất. Du khách muốn có cảm giác cụ thể về thời kỳ này có thể muốn xác nhận giờ mở cửa và các cuộc triển lãm hiện tại tại di tích Thành nhà Hồ Thăng Long ở trung tâm Hà Nội, nơi bảo tồn các lớp xây dựng từ thời kỳ Lý cho đến thế kỷ 20, cùng với tượng hồ Hoàn Kiếm và Văn Miếu, phản ánh các thể chế học thuật mà triều đại của ông đã giúp khởi xướng.

Liên quan

• Nhà Lý (1009-1225)
• Hà Nội
• Di sản Học thuật Nho giáo
• Nhà Trần