Trần Hưng Đạo: vị tướng đã đánh bại quân Mông Cổ

Ít cái tên nào mang nặng ý nghĩa trong lịch sử Việt Nam hơn Trần Hưng Đạo. Sinh ra với tên Trần Quốc Tuấn trong hoàng tộc nhà Trần, ông chỉ huy quân đội Đại Việt chống lại ba cuộc xâm lược của người Mông Cổ vào thế kỷ XIII và, theo hầu hết các ghi chép, chưa từng thua một trận quyết định nào trước đế chế lục địa lớn nhất mà thế giới từng biết. Ngày nay, tên của ông vẫn được đặt cho nhiều con đường, trường học, đền miếu và tàu chiến trên khắp Việt Nam.

Câu chuyện của ông nằm ở trung tâm giai đoạn nhà Trần rộng lớn hơn, và kết nối trực tiếp với các chiến thuật sông nước sau này được ghi nhớ tại Bạch Đằng. Hiểu về Trần Hưng Đạo, theo nhiều cách, là hiểu cách Việt Nam kể lại câu chuyện về sự sinh tồn của chính mình.

Trần Hưng Đạo là ai

Trần Quốc Tuấn sinh vào khoảng năm 1228 (một số nguồn cho rằng sớm hơn vài năm) trong dòng họ Trần đang trị vì, họ này vừa mới thay thế nhà Lý. Ông là cháu gọi vua khai quốc nhà Trần bằng chú, và theo hầu hết các tài liệu, ông là một học trò xuất sắc về chiến lược quân sự từ khi còn rất trẻ. Ông thường được gọi bằng thụy hiệu của mình là Hưng Đạo Đại Vương ("Vị Đại Vương soi sáng đạo lý"), vì vậy trong hầu hết các tài liệu tham khảo, ông xuất hiện với tên Trần Hưng Đạo thay vì tên khai sinh.

Chính trị gia đình định hình cuộc đời đầu đời của ông không kém gì chiến tranh. Phong tục kế vị thời Trần liên quan đến việc kết hôn nội bộ trong dòng họ thống trị để giữ quyền lực tập trung, và lịch sử cá nhân của Trần Quốc Tuấn bao gồm một cuộc hôn nhân sớm gây tranh cãi mà, theo sử liệu triều đình, đã làm strained mối quan hệ của ông với ngai vàng trong một thời gian ngắn. Dù sự thật về những tranh chấp trong cung đình này là gì, thì khi người Mông Cổ hướng sự chú ý về phía nam, ông đã được thăng lên chức chỉ huy tối cao của lực lượng Đại Việt.

Cuộc xâm lược lần thứ nhất, năm 1258

Đế chế Mông Cổ dưới thời các kế thừa của Thành Cát Tư Hãn đã nuốt chửng phần lớn châu lục Á vào giữa thế kỷ XIII. Năm 1257, một đạo quân Mông Cổ di chuyển từ phía nam xuống từ Vân Nam vừa mới bị chinh phục và xâm nhập lãnh thổ Đại Việt, nhằm mở một tuyến đường vào Trung Hoa thời nhà Tống từ phía nam và nhằm khuất phục triều đình Trần trên đường đi.

Chiến dịch năm 1258 diễn ra ngắn ngủi. Triều đình Trần, theo một chiến lược sẽ lặp lại trong các cuộc xâm lược sau này, đã sơ tán kinh đô thay vì chiến đấu trong một trận đánh quyết định chống lại một lực lượng đông đảo hơn, từ chối cung cấp lương thực và một cuộc giao tranh quyết định cho quân Mông Cổ. Quân đội Việt Nam sau đó đã phản công khi kẻ thù bị kéo dài quá mức và thiếu hụt lương thực, buộc quân Mông Cổ phải rút lui trong vòng vài tuần. Trần Hưng Đạo là một chỉ huy đang lên trong chiến dịch này chứ không phải là người lãnh đạo tổng thể, nhưng những bài học từ cuộc xâm lược đầu tiên này – tránh đối đầu trực tiếp với một lực lượng vượt trội, sử dụng địa hình và tuyến đường cung ứng chống lại kẻ thù – đã định hình cách tiếp cận của ông đối với các cuộc xâm lược lớn hơn nhiều diễn ra khoảng ba thập kỷ sau đó.

Cuộc xâm lược lần thứ hai, năm 1285

Đến năm 1285, người Mông Cổ, lúc này đang cai trị Trung Hoa dưới thời nhà Nguyên do Hốt Tất Liệt lãnh đạo, đã quay trở lại với một lực lượng lớn hơn nhiều, được báo cáo là vài trăm nghìn quân, với ý định khuất phục Đại Việt vĩnh viễn và sử dụng nơi đây làm bàn đạp chống lại vương quốc Champa ở phía nam. Lần này, Trần Hưng Đạo nắm quyền chỉ huy tối cao với tư cách là Tổng chỉ huy quân đội nhà Trần.

Đối mặt với một lực lượng áp đảo, Trần Hưng Đạo lại khuyên triều đình bỏ Thăng Long (di tích lịch sử của Hà Nội ngày nay) thay vì mạo hiểm bị tiêu diệt trong một trận đánh mở. Chiến lược rút lui chiến lược, đốt nhà hủy của và tiêu hao, tuy không được lòng một số phe phái trong triều những người ủng hộ một cuộc đối đầu trực tiếp hơn, lại một lần nữa chứng minh hiệu quả. Quân đội Mông Cổ gặp khó khăn với bệnh tật, các cuộc quấy phá du kích và các tuyến cung ứng bị kéo dài trong địa hình nhiệt đới xa lạ. Quân đội Việt Nam đã phát động các cuộc phản công khi kẻ thù suy yếu, và quân đội nhà Nguyên bị đẩy lùi về phía bắc với tổn thất nặng nề vào giữa năm 1285.

Cuộc xâm lược lần thứ ba và chiến thắng Bạch Đằng, năm 1288

Hốt Tất Liệt ra lệnh xâm lược lần thứ ba vào năm 1287–88, quyết tâm hoàn thành những gì hai chiến dịch trước đó không thể đạt được. Lần này, người Mông Cổ mang theo một hạm đội vận tải lớn để tránh các vấn đề hậu cần đã làm thất bại những nỗ lực trước đó.

Khoảnh khắc nổi tiếng nhất của Trần Hưng Đạo diễn ra tại sông Bạch Đằng vào năm 1288, nơi ông đã thích nghi một chiến thuật được sử dụng lần đầu tiên chống lại quân xâm lược Trung Hoa từ hàng thế kỷ trước. Lực lượng của ông đã đóng những cọc sắt nhọn dưới mặt nước sông khi thủy triều xuống, sau đó dụ hạm đội Mông Cổ đi ngược dòng khi nước triều lên. Khi thủy triều rút và các tàu chiến Mông Cổ bị mắc cạn hoặc đâm vào những chiếc cọc ẩn, quân đội Việt Nam đã tấn công ồ ạt, phá hủy phần lớn hạm đội xâm lược trong một trận đánh duy nhất. Chỉ huy hải quân Ô Mã Nhi bị bắt. Thất bại này đã chấm dứt hiệu quả tham vọng của người Mông Cổ tại Đại Việt; Hốt Tất Liệt được cho là đã bỏ kế hoạch xâm lược Việt Nam thêm nữa sau đó. Để biết lịch sử đầy đủ hơn về đoạn sông này và các trận đánh trước đó diễn ra trên đó, hãy xem bài viết chuyên đề về các trận Bạch Đằng.

Binh Thư Yếu Lược và các tác phẩm quân sự của ông

Trần Hưng Đạo được ghi nhận là tác giả của cuốn Binh Thư Yếu Lược ("Tóm tắt thiết yếu về Nghệ thuật Quân sự"), một luận bàn về chiến lược, tổ chức quân đội và chiến thuật, dựa trên cả kinh nghiệm chiến dịch của chính ông và các văn bản quân sự Trung Hoa trước đó. Các nhà sử học vẫn đang tranh luận về mức độ mà văn bản còn tồn tại ngày nay phản ánh bài viết gốc của ông vào thế kỷ XIII so với các phần thêm vào và tái cấu trúc sau này, vì lịch sử truyền bá của bản thảo chưa được làm rõ hoàn toàn. Bất kể lịch sử văn bản chính xác là gì, tác phẩm này thường được giảng dạy trong các bối cảnh quân sự và giáo dục Việt Nam như một văn bản chiến lược nền tảng, và nó củng cố danh tiếng của ông như một vị tướng học giả hơn là một nhân vật thuần túy trên chiến trường.

Sự thần thánh hóa và tín ngưỡng Đức Thánh Trần

Sau khi ông qua đời năm 1300, Trần Hưng Đạo dần được nâng lên trong tôn giáo dân gian với tư cách là một vị thần, thường được tôn vinh là Đức Thánh Trần ("Thánh Trần"). Các đền thờ dành riêng cho ông, thường được gọi là đền Trần hoặc đền Kiếp Bạc, có mặt ở khắp miền Bắc Việt Nam, và các tín đồ có thể tìm kiếm sự bảo vệ của ông khỏi bệnh tật, tà ma hoặc rủi ro, bên cạnh việc tôn vinh ông như một hình tượng tổ tiên dân tộc. Sự pha trộn giữa ký ức lịch sử và tôn giáo dân gian này là một đặc điểm lặp lại trong văn hóa Việt Nam, nơi các anh hùng dân tộc thường tích lũy một di sản tâm linh cũng như lịch sử qua nhiều thế kỷ.

Đền Kiếp Bạc và sự tưởng niệm hiện đại

Phức hợp đền Kiếp Bạc, thuộc tỉnh Hải Dương, nằm gần địa điểm chỉ huy quân sự thời chiến của Trần Hưng Đạo và thường được coi là địa điểm quan trọng nhất của tín ngưỡng dành cho ông. Một lễ hội hàng năm được tổ chức vào khoảng kỷ niệm ngày mất của ông thu hút số lượng lớn hành hương, đặc biệt là những người tìm kiếm sự bảo vệ tâm linh hoặc chữa lành. Ngoài Kiếp Bạc, các con đường mang tên Trần Hưng Đạo xuất hiện ở hầu hết các thành phố lớn của Việt Nam, và các bức tượng hoặc đền thờ dành riêng cho ông có thể được tìm thấy từ các tỉnh phía Bắc xuống đến miền Trung Việt Nam, một quy mô tưởng niệm chỉ được sánh ngang bởi rất ít nhân vật lịch sử khác.

Tại sao di sản của ông vẫn còn vang vọng

Các chiến dịch của Trần Hưng Đạo thường được viện dẫn trong diễn ngôn chính trị và văn hóa Việt Nam như một ví dụ về một quốc gia nhỏ bé đã thành công trong việc kháng cự lại một thế lực lớn hơn nhiều thông qua sự kiên nhẫn chiến lược thay vì sức mạnh thô bạo. Câu chuyện đó đã chứng minh được tính bền vững qua các cuộc xung đột sau này trong lịch sử Việt Nam và tiếp tục định hình cách đất nước trình bày bản sắc quân sự và ngoại giao của chính mình. Những du khách quan tâm đến giai đoạn này có thể kết hợp chuyến thăm các di tích Bạch Đằng với cái nhìn tổng quát hơn về nhà Trần và các triều đại trước đó để có bối cảnh đầy đủ hơn.

Liên quan

• Các trận Bạch Đằng
• Nhà Trần
• Tổng quan về các triều đại Việt Nam
• Hà Nội