Sốt xuất huyết tại Việt Nam: Những điều cần biết

Trong số tất cả các bệnh nhiệt đới mà du khách lo lắng trước khi đến Việt Nam, sốt xuất huyết là bệnh thực sự đáng quan tâm. Sốt rét đã gần như biến mất ở những khu vực mà đa số du khách lui tới. Zika và sốt chikungunya khá hiếm gặp. Ngược lại, sốt xuất huyết là bệnh lưu hành nội địa, và Việt Nam đã chứng kiến nhiều đợt bùng phát lớn — bao gồm một năm đặc biệt nghiêm trọng vào năm 2022 và mức độ lây truyền cao trong giai đoạn 2024–2025.

Đây là thông tin chung. Nếu bạn nghi ngờ mình bị sốt xuất huyết, hãy đi khám bác sĩ — việc chẩn đoán sớm rất quan trọng.

Cách lây truyền

Sốt xuất huyết do muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus truyền bệnh. Đây là những loài muỗi đốt vào ban ngày, với thời điểm hoạt động mạnh nhất là lúc bình minh và hoàng hôn, và chúng sinh sản trong những vũng nước đọng nhỏ — như đĩa lót dưới chậu hoa, cống rãnh bị tắc, lốp xe cũ, hoặc khay hứng nước dưới máy điều hòa không khí. Chúng là loài muỗi sống ở đô thị. Bạn có nguy cơ mắc sốt xuất huyết ở trung tâm TP. Hồ Chí Minh ít nhất cũng bằng với việc mắc bệnh trong rừng sâu.

Ở miền Nam (TP. Hồ Chí Minh, Đồng bằng sông Cửu Long, Phú Quốc), việc lây truyền diễn ra quanh năm, với đỉnh điểm từ tháng 6 đến tháng 11. Ở miền Trung (Đà Nẵng, Hội An, Huế) mô hình tương tự nhưng có một giai đoạn giảm nhẹ trong những tháng mát mẻ hơn. Ở miền Bắc (Hà Nội, Sa Pa) bệnh mang tính mùa vụ rõ rệt hơn — các ca bệnh tập trung quanh mùa mưa và những tháng ấm áp, với số ca giảm dần từ tháng 11 đến tháng 3.

Triệu chứng

Sốt xuất huyết xuất hiện nhanh. Thời gian ủ bệnh điển hình là 4–10 ngày sau khi bị muỗi đốt:

• Sốt cao đột ngột, thường từ 39–40°C.
• Đau đầu dữ dội, điển hình là đau sau hốc mắt.
• Đau khớp và cơ nghiêm trọng đến mức bệnh có biệt danh là "sốt gãy xương".
• Phát ban đỏ dạng mảng, thường xuất hiện vào ngày thứ 3–5.
• Buồn nôn, chán ăn.

Sốt thường giảm vào khoảng ngày thứ 4 hoặc 5 — và đây chính xác là lúc các trường hợp nặng trở nên tồi tệ hơn, chứ không phải tốt hơn. Hãy chú ý các dấu hiệu cảnh báo trong vòng 24–48 giờ sau khi sốt giảm: đau bụng, nôn mửa liên tục, chảy máu nướu răng hoặc mũi, máu trong phân hoặc nước tiểu, bồn chồn, da lạnh ẩm. Những triệu chứng này cho thấy sốt xuất huyết thể nặng và cần nhập viện điều trị.

Xét nghiệm máu xác định sốt xuất huyết (kháng nguyên NS1 trong vài ngày đầu, IgM/IgG sau đó) có chi phí thấp và là thủ thuật thường quy tại bất kỳ bệnh viện tư nào. Long Châu và Pharmacity không thực hiện xét nghiệm — bạn cần đến phòng khám. Family Medical Practice tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng cho kết quả trong vòng vài giờ.

Điều trị

Không có thuốc kháng virus đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là hỗ trợ: nghỉ ngơi, bù dịch và theo dõi. Các trường hợp nhẹ có thể tự chăm sóc tại nhà với paracetamol, bù dịch đường uống và xét nghiệm máu kiểm tra định kỳ hai ngày một lần để theo dõi số lượng tiểu cầu.

Lưu ý quan trọng — không dùng ibuprofen, aspirin hoặc các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) khác. Các loại thuốc này làm loãng máu và làm tăng nguy cơ chảy máu trong bệnh sốt xuất huyết. Chỉ dùng Paracetamol để hạ sốt và giảm đau.

Sốt xuất huyết thể nặng nghĩa là cần nhập viện để truyền dịch tĩnh mạch và theo dõi tiểu cầu. Với việc chăm sóc tốt, tỷ lệ tử vong thấp hơn nhiều so với 1%. Nếu không được chăm sóc đúng cách, sốt xuất huyết thể nặng rất nguy hiểm. Đừng cố chịu đựng — hãy đến bệnh viện tư (xem bệnh viện theo thành phố) và làm xét nghiệm máu.

Bảo hiểm du lịch với mức chi trả viện phí đầy đủ là bắt buộc đối với chuyến đi đến Việt Nam — xem bảo hiểm du lịch.

Phòng ngừa

Tránh muỗi đốt là biện pháp phòng ngừa hiệu quả duy nhất.

• DEET 30% hoặc cao hơn là tiêu chuẩn vàng. Các thương hiệu địa phương (Soffell, Remos) đều dùng được; nồng độ thường là 12–13%. Đối với nồng độ cao hơn, hãy mang từ nhà hoặc mua tại các siêu thị quốc tế.
• Picaridin 20% là lựa chọn thay thế nếu bạn không thích dùng DEET.
• Mặc áo dài tay và quần dài vào lúc bình minh và hoàng hôn — Aedes là loài muỗi đốt ban ngày, không phải ban đêm, nên màn chống muỗi ít hiệu quả hơn nhiều người nghĩ. Quần áo được xử lý bằng Permethrin giúp bảo vệ tốt hơn.
• Phòng có điều hòa không khí với cửa sổ có lưới chắn. Muỗi Aedes không thích môi trường điều hòa.
• Đổ hết nước đọng xung quanh nơi lưu trú nếu bạn ở lại trong một thời gian tương đối dài.

Vaccine

Vaccine sốt xuất huyết hai liều — Qdenga (TAK-003) của Takeda — đã được phê duyệt tại Việt Nam vào năm 2024 và hiện có sẵn tại các phòng tiêm chủng tư nhân lớn bao gồm Viết Pasteur tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, Vinmec và Family Medical Practice. Vaccine được tiêm với hai liều cách nhau ba tháng và phù hợp cho người từ 4 tuổi trở lên, bất kể tiền sử tiếp xúc với sốt xuất huyết.

Vaccine này không phải là biện pháp phòng ngừa hoàn toàn — hiệu quả thay đổi tùy theo type huyết thanh — nhưng nó làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh nặng. Đối với du khách lưu trú dài hạn, người nước ngoài sinh sống và bất kỳ ai sống tại đây, việc tham khảo ý kiến bác sĩ là đáng cân nhắc. Xem các loại vaccine được khuyến nghị để có cái nhìn toàn diện.

Nếu bạn đã từng mắc sốt xuất huyết trước đây, các ca nhiễm thứ hai về mặt thống kê là nguy hiểm hơn — việc tiêm chủng càng trở nên cần thiết, chứ không phải ít cần thiết hơn.