Nguyễn Trãi: nhà chiến lược, nhà thơ, và tác giả Bình Ngô Đại Cáo

Nguyễn Trãi (1380–1442) thường được xếp vào hàng ngũ hai hoặc ba nhân vật quan trọng nhất trong lịch sử Việt Nam: một nhà chiến lược đã giúp chấm dứt hai thập kỷ chiếm đóng của nhà Minh Trung Quốc, một nhà thơ và nhà văn xuôi có tác phẩm định hình ngôn ngữ văn học Việt Nam, và là nạn nhân của một trong những vụ oan khuất nổi tiếng nhất trong quá khứ phong kiến của đất nước. Sự nghiệp của ông trải qua giai đoạn suy vong của một triều đại, sự ra đời của triều đại khác và dẫn đến một scandal, theo hầu hết các tài liệu, đã khiến ông mất mạng cùng với cả họ hàng xa gần của mình.

Thời thơ ấu và sự suy vong của nhà Trần

Nguyễn Trãi sinh năm 1380 trong một gia đình khoa bảng tại vùng nay là tỉnh Hải Dương, một giai đoạn khi nhà Trần đang suy yếu và phụ chính Hồ Quý Ly đang củng cố quyền lực. Ông thi đỗ kỳ thi hội và từng phục vụ ngắn hạn trong bộ máy quản lý của triều đại Hồ ngắn ngủi. Sự sụp đổ của triều đại này diễn ra rất nhanh: năm 1407, nhà Minh Trung Quốc xâm lược với cái cớ khôi phục dòng họ Trần, nhưng sau đó lại đơn giản là sáp nhập đất nước này. Cuộc chiếm đóng sau đó diễn ra tàn khốc, đánh dấu bằng việc đánh thuế nặng nề, bắt lao dịch và việc phá hủy hoặc tước đoạt các hồ sơ văn hóa Việt Nam. Cha của Nguyễn Trãi, Nguyễn Phi Khanh, được cho là đã bị bắt làm tù binh sang Trung Quốc trong giai đoạn này, một sự kiện mà các nhà văn sau này mô tả là bước ngoặt quyết định khiến người con hướng về cuộc kháng chiến.

Tham gia khởi nghĩa của Lê Lợi

Vào khoảng năm 1418, một địa chủ từ Lam Sơn, thuộc tỉnh Thanh Hóa ngày nay, tên là Lê Lợi, đã phát động một cuộc khởi nghĩa du kích chống lại sự cai trị của nhà Minh. Nguyễn Trãi tham gia phong trào từ những giai đoạn đầu và trở thành nhà chiến lược và nhà ngoại giao chính của cuộc khởi nghĩa. Ông được ghi nhận là người đã phác thảo một chiến lược kết hợp các cuộc giao tranh quân sự hạn chế với một chiến dịch kéo dài gồm các tuyên ngôn, thư từ và áp lực tâm lý nhằm làm suy giảm tinh thần của các đồn binh nhà Minh và thu phục các quan lại địa phương còn do dự. Trong khoảng một thập kỷ, cuộc khởi nghĩa đã phát triển từ các cuộc đột kích lẻ tẻ thành một cuộc chiến quy mô lớn, đỉnh điểm là việc đánh bại một đạo quân cứu viện lớn của nhà Minh và bao vây đồn binh chiếm đóng tại Đông Quan, thị trấn có tường thành mà sau này trở thành Hà Nội.

Bình Ngô Đại Cáo và sự ra đời của nhà Lê

Khi nhà Minh đồng ý rút quân vào năm 1427-1428, Lê Lợi tuyên bố thành lập một triều đại mới, sau này được gọi là nhà Lê sơ, lấy hiệu là Lê Thái Tổ. Nguyễn Trãi soạn thảo Bình Ngô Đại Cáo (Đại cáo bình Ngô), một tuyên ngôn chính thức thông báo sự kết thúc của cuộc chiếm đóng và tính hợp pháp của nhà nước mới. Văn bản này được coi rộng rãi là một văn kiện nền tảng của bản sắc dân tộc Việt Nam và là một kiệt tác của văn học Việt Nam, mở đầu bằng khẳng định Đại Việt là một nền văn minh độc lập với phong tục, biên giới và lịch sử riêng, có vị thế bình đẳng với Trung Quốc chứ không phải sự thần phục. Học sinh Việt Nam thường tiếp xúc với các đoạn trích của bản tuyên ngôn này, và nó vẫn là một điểm tham chiếu trong các cuộc thảo luận về lịch sử văn học và chính trị Việt Nam, bên cạnh di sản rộng lớn hơn được khám phá trong trang về nhà Lê trên trang web này.

Phục vụ dưới triều đình mới

Trong những năm sau 1428, Nguyễn Trãi phục vụ triều đình Lê trong các vai trò cố vấn cấp cao, soạn thảo các văn kiện chính thức và đóng góp vào công cuộc xây dựng nhà nước trong một giai đoạn khi triều đại vẫn đang trong quá trình củng cố các thể chế của mình. Ông cũng được nhớ đến như một nhà thơ đã viết rất nhiều bằng cả chữ Hán cổ điển và chữ Nôm, loại chữ dân tộc dùng để ghi lại tiếng Việt nói, bao gồm một bộ sưu tập thơ đáng kể về thiên nhiên, cuộc sống ẩn dật và những suy ngẫm đạo đức. Các nhà sử học nghiên cứu thời kỳ này thường lưu ý rằng chính trị triều đình ngày càng phân hóa khi các vị vua kế vị Lê Lợi lên ngôi, và rằng Nguyễn Trãi, bất chấp địa vị của mình, đã thấy ảnh hưởng của mình suy giảm giữa các cuộc tranh quyền giữa các quan lại và phi tần.

Vụ án Lệ Chi Viên và hậu quả

Năm 1442, vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời khi đang thăm phủ đệ của Nguyễn Trãi tại Lệ Chi Viên. Các phe phái trong triều đã buộc tội phi tần của Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ, đã đầu độc nhà vua, và lời buộc tội này được mở rộng để ám chỉ Nguyễn Trãi tham gia vào một âm mưu chống lại ngai vàng. Dưới các quy định pháp lý nghiêm khắc của thời kỳ đó, bản án cuối cùng đã mở rộng sang hình phạt truyền thống được mô tả là tru di tam tộc của gia đình ông, một bản án mà nhiều nhà sử học sau này xem là một cuộc thanh trừng mang động cơ chính trị hơn là phản ứng đối với bằng chứng đáng tin cậy. Sự kiện này vẫn là một trong những trường hợp được nghiên cứu nhiều nhất về sự tranh quyền trong triều tại Việt Nam, và nó thường được trích dẫn cùng với các câu chuyện cảnh báo khác về những rủi ro mà các quan lại phải đối mặt khi thăng tiến quá nhanh.

Bênh vực và danh tiếng bền vững

Khoảng hai thập kỷ sau, dưới thời vua Lê Thánh Tông, triều đình đã tiến hành minh oan cho Nguyễn Trãi và phục hồi danh tiếng của ông, một bước đi mà trong hầu hết các câu chuyện kể đều phản ánh cả sự đánh giá lại chân thực về vụ án năm 1442 và sự quan tâm của vị vua mới trong việc khẳng định những thành tựu của thế hệ sáng lập triều đại. Các tác phẩm của Nguyễn Trãi sau đó được thu thập và bảo tồn, cho phép thơ ca và văn xuôi của ông tồn tại bất chấp bi kịch gia đình. Năm 1980, UNESCO đã vinh danh Nguyễn Trãi là Danh nhân Văn hóa Thế giới, đánh dấu kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông và chính thức ghi nhận những đóng góp của ông cho văn học và lịch sử trên trường quốc tế.

Tại sao Nguyễn Trãi vẫn còn quan trọng

Sự nghiệp của Nguyễn Trãi thường được sử dụng để minh họa cho nhiều mạch chảy xuyên suốt lịch sử Việt Nam: sự đan xen giữa chiến lược quân sự với kỹ năng văn chương và ngoại giao, vị thế bấp bênh của các quan lại trí thức trong một triều đình chuyên chế, và ký ức lâu dài mà văn hóa Việt Nam đã lưu giữ cho những nhân vật bị oan khuất và sau đó được minh oan. Các tác phẩm của ông được nghiên cứu không chỉ như lịch sử mà còn như văn học tự thân, và nhiều con đường, trường học và đài tưởng niệm công cộng trên khắp đất nước mang tên ông. Những du khách quan tâm đến giai đoạn này có thể thấy rằng việc đọc câu chuyện của ông kết hợp với việc tham quan các địa điểm liên quan đến sự trỗi dậy của nhà Lê, đặc biệt là xung quanh Hà Nội, nơi các chiến dịch cuối cùng chống lại lực lượng nhà Minh đã diễn ra, hoặc các tổ chức văn hóa rộng lớn hơn được đề cập trong các bài viết về văn học Việt Nam nói chung, là một điều đáng làm.

Tham quan các địa điểm liên quan đến cuộc đời ông

Nhiều địa điểm trên khắp miền Bắc Việt Nam duy trì mối liên kết với tiểu sử của Nguyễn Trãi, tuy nhiên du khách nên xác nhận các quy định mở cửa hiện tại và bất kỳ sửa chữa gần đây nào tại địa phương trước khi lên kế hoạch cho chuyến đi, vì các di tích nhỏ ở Việt Nam thường xuyên đóng cửa để tu bổ.

• Các đền thờ và địa điểm tưởng niệm dành cho Nguyễn Trãi tồn tại ở vùng quê hương tổ tiên của ông tại tỉnh Hải Dương.
• Hà Nội lưu giữ nhiều lớp của cố đô cũ và khu vực xung quanh liên quan đến cuộc bao vây cuối cùng của lực lượng nhà Minh tại Đông Quan.
• Các bảo tàng về lịch sử nhà Lê tại các thành phố lớn thường trưng bày các bản sao của Bình Ngô Đại Cáo và các hiện vật liên quan.

Liên quan

• Nhà Lê (1428-1789)
• Nhà Nguyễn
• Các triều đại Việt Nam nhìn chung
• Văn học Việt Nam